کشاورزی پایدار چیست؟

 

تعریف و اهداف کشاورزی پایدار

کشاورزی پایدار (Sustainable Agriculture) به روش‌های پایداری گفته می‌شود که به منظور برآوردن نیازهای غذایی و نساجی فعلی جامعه است، بدون این که توانایی نسل‌های کنونی یا آینده را برای برآوردن نیازها به خطر بیاندازد. روش‌های زیادی برای افزایش پایداری در کشاورزی وجود دارد. برای توسعه‌ی کشاورزی و سیستم‌های غذایی پایدار، توسعه‌ی فرآیندهای تجاری انعطاف‌پذیر و روش‌های کشاورزی اهمیت دارد.

کشاورزی دارای ردپای زیست محیطی عظیمی است که نقش مهمی در ایجاد تغییرات اقلیمی، کم‌آبی‌، تخریب زمین، جنگل‌زدایی و سایر فرآیندها ایفا می‌کند. کشاورزی همزمان باعث تغییرات محیطی می‌شود و تحت تأثیر این تغییرات نیز قرار می‌گیرد. توسعه‌ی سیستم‌های غذایی پایدار، به پایداری جمعیت انسانی کمک می‌کند. به عنوان مثال، یکی از بهترین راه‌ها برای کاهش تغییرات آب و هوایی‌، ایجاد سیستم‌های غذایی پایدار بر اساس کشاورزی پایدار است. کشاورزی پایدار در شرایط محیطی متغیر برای تغذیه‌ی جمعیت در حال رشد، راه حل‌هایی در جهت کمک به سیستم‌های کشاورزی ارائه می‌دهد.

فعالان کشاورزی پایدار به دنبال رسیدن به سه هدف اصلی در کار خود هستند: محیط زیست سالم، سودآوری اقتصادی و برابری اجتماعی و اقتصادی. هر فردی که در سیستم غذایی حضور دارد یعنی تولیدکنندگان، تهیه‌کنندگان مواد غذایی، توزیع کنندگان، خرده فروشان، مصرف کنندگان و مدیران بخش ضایعات و… همگی می‌توانند در تضمین یک سیستم کشاورزی پایدار نقش داشته باشد.

روش‌های زیادی وجود دارد که معمولاً توسط افرادی که در کشاورزی پایدار و سیستم‌های غذایی پایدار فعالیت می‌‌کنند استفاده می‌شود. تولیدکنندگان ممکن است از روش‌هایی برای بهبود سلامت خاک، به حداقل رساندن مصرف آب و کاهش سطح آلودگی در مزارع خود استفاده کنند. مصرف‌کنندگان و خرده‌فروشانی که به پایداری توجه دارند می‌توانند به دنبال غذاهای “مبتنی بر ارزش” باشند. این غذاها با بهره‌گیری از روش‌هایی سازگار با محیط زیست، جهت ارتقای رفاه کارگران کشاورزی یا تقویت اقتصاد محلی و… تولید می‌شوند. محققان در کشاورزی پایدار اغلب با مطالعات خود از مرز رشته‌های مختلف عبور می‌کنند و زیست‌شناسی، اقتصاد، مهندسی، شیمی، جامعه‌شناسی و… را ترکیب می‌کنند.

کشاورزی پایدار بیش از مجموعه‌ای از شیوه‌هاست در واقع باید آن را نوعی بینش قلمداد نمود که در آن فقط جنبه‌های فنی و تکنیکی مطرح نیست. در همین راستا معرفی کشاورزی پایدار به عنوان دیدگاهی فرهنگی در جامعه می‌تواند نقش موثری در رابطه با شناخت آن داشته باشد.

می توان کشاورزی پایدار را کشاورزی با استفاده از اصول اکولوژی و مطالعه‌ی روابط بین موجودات زنده و محیط آن‌ها در نظر گرفت. در کشاورزی پایدار به موارد زیر توجه می‌شود:

تأمین نیازهای غذایی و الیاف و پوشاک انسان
افزایش کیفیت محیطی و منابع طبیعی براساس اقتصاد کشاورزی
کارآمدترین روش استفاده از منابع تجدیدشدنی و منابع کشاورزی و ترکیب چرخه‌ها و کنترل‌های طبیعی بیولوژیکی
پایداری حیات اقتصادی عملکردهای کشاورزی
افزایش کیفیت زندگی برای کشاورزان و به‌طور کلی تمام افراد جامعه

کشاورزی پایدار در ایران

ایران نیز از جمله کشورهای با اقتصاد کشاورزی بوده اما به علت غلبه‌ی دیدگاه مدرنیزاسیون بر برنامه‌های توسعه، داشتن اقتصاد نفت پایه، کاهش سرمایه‌گذاری در آن و دیگر مسائل کشاورزی با وجود مزیت نسبی کشاورزی، از نقش آن در اقتصاد کاسته شده و کشاورزی کنونی عمدتاً به صورت سنتی به حیات خود ادامه می‌دهد، کشاورزی پایدار به واسطه‌ی مسائل موجود در ابعاد طبیعی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی نظام کشاورزی ایران، اکنون به صورت تئوری مطرح است و هنوز چشم انداز روشنی برای آن قابل تصور نیست. در نتیجه به دلایلی که اشاره شد جایگاه این بخش در توسعه خیلی جدی تلقی نمی‌گردد. اما این بخش، نقش مهمی در کل فرآیند توسعه در جوامع ایفا می‌کند.

کشاورزی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست محیطی مؤثر بوده و در بسیاری کشورها محور توسعه بوده است اما در ایران به دلایل ساختاری و غیر‌ساختاری این نقش رنگ باخته است. در رابطه با ابعاد پایداری نیز ساختار کشاورزی ایران دارای موانعی است به ویژه در بعد سیاسی، اجتماعی، زیست محیطی اما نقاط قوتی هم دارد از جمله قطعات کوچک بهره بردار‌ی‌ها، بهره برداری‌های خانوادگی و همین‌طور بالا بودن تعداد افراد شاغل در بخش کشاورزی. احتمالاً در صورت رفع موانع موجود می‌توان برای این نوع کشاورزی در ایران آینده‌ی بهتری متصور بود.

پایداری کشاورزی علاوه بر در نظر گرفتن منابع و نظام‌‌های کشاورزی، مسائل زیست محیطی و اقتصادی-اجتماعی، وضعیت جوامع روستایی را نیز در بر می‌گیرد. پایداری یک مفهوم کیفی است و نمی‌توان آن را به طور مستقیم اندازه‌گیری کرد، بنابراین باید شاخص‌هایی مناسب انتخاب شوند که بتوانند مقدار و دوام پایداری یک نظام کشاورزی را تعیین کنند. می‌توان به منظور ارزیابی پایداری کشاورزی در استان‌های مختلف کشور، از روش مزیت نسبی استفاده کرد. برای مثال در یک مطالعه ۵ شاخص منابع کشاورزی، پیشرفت کشاورزی، محیط زیست، وضعیت جوامع روستایی و آموزش در نظر گرفته شد. نتایج این تحقیق نشان داده است که استان فارس از لحاظ شاخص‌های پیشرفت کشاورزی و محیط زیست، استان خراسان شمالی از لحاظ شاخص‌های منابع کشاورزی و آموزش و استان مازندران از نظر شاخص وضعیت جوامع روستایی رتبه اول را در بین استان‌های کشور دارند و از نظر تمام شاخص‌های مورد ارزیابی، استان قم کمترین رتبه را در سطح کشور دارد. استان‌های فارس و خراسان شمالی نیز دارای بیش‌ترین پایداری کشاورزی و استان قم دارای کم‌ترین پایداری کشاورزی بر اساس مجموع ۵ شاخص در بین استان‌های کشورند. بعد از استان قم هم استان‌های کهگیلویه و بویر احمد، بوشهر، ایلام و سمنان کم‌ترین میزان پایداری کشاورزی را دارند.

 

پسته و کشاورزی پایدار

پسته از محصولات مهم صادراتی کشور است و نقش بسیار زیادی در صادرات غیر نفتی دارد. پایداری در باغات پسته به عوامل متعدد اکولوژیک، اقتصادی و اجتماعی بستگی دارد که شناخت این عوامل می‌تواند در پایدار بخشی به الگوی تولید این محصول کمک کند. به منظور بررسی میزان پایداری باغات پسته در استان کرمان، تحقیقی در سال ۹۳-۱۳۹۲ انجام شد. اطلاعات مربوط به این باغات شامل متغیرهای اجتماعی- اقتصادی، کود و مواد شیمیایی، آب و آبیاری و مدیریت علف‌های هرز در دو شهرستان شهر بابک و رفسنجان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در شهرستان شهر بابک ۷۰ پسته کار و در شهرستان رفسنجان ۹۰ پسته کار به عنوان نمونه انتخاب شدند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که نیمی از باغات پسته از نظر شاخص پایداری در حد ناپایدار و نسبتا ناپایدار بودند. همچنین مهم‌ترین عوامل تعیین کننده‌ی شاخص پایداری در این نظام زراعی، سن، سابقه پسته کاری، تحصیلات، میزان مصرف کود ارگانیک، میزان مصرف کود دامی، عملکرد، مبارزه با علف‌های هرز و میزان مصرف آب بوده است، در حالی که مصرف کودهای شیمیایی اثر تعیین کننده ای بر شاخص پایداری نداشت. در بین این عوامل تنها تحصیلات و میزان مصرف آب اثر منفی بر شاخص پایداری داشت.

حفظ و پایداری منابع تولید کننده‌ی محصولات کشاورزی از اصول مهم کشاورزی پایدار به شمار می رود و سلامت و تداوم تولیدات در گرو توسعه کشاورزی پایدار است. در پژوهش‌های کشاورزی پایدار به جنبه‌های رفتاری کشاورزان و علل بروز یا عدم بروز رفتارهایی که در جهت پایداری است، کمتر توجه شده است. در یک پژوهش مطالعاتی نگرش پسته کاران استان یزد نسبت به کشاورزی پایدار و شناخت ارتباط و همبستگی عوامل تاثیر گذار بر نگرش آنان نسبت به کشاورزی پایدار مطح شد. کشاورزان پسته کار استان یزد به عنوان جامعه‌ی آماری مورد مطالعه واقع شدند. از این جامعه آماری تعداد ۳۵۷ کشاورز پسته کار به طور تصادفی انتخاب گردیدند. یافته‌ها نشان داد که نگرش پسته کاران استان یزد به کشاورزی پایدار مثبت است. نتایج تحقیق بیانگر این است که متغیر نگرش به کشاورزی پایدار با متغیرهای میزان سواد، میزان دسترسی به کانال‌های ارتباطی، میزان زمین زیر کشت پسته، عملکرد پسته و دانش فنی، همبستگی مثبت و معنا‌دار دارد.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

ورود

گذرواژه خود را فراموش کرده اید؟

یا

می خواهید یک حساب کاربری ایجاد کنید ؟